“Hire for character, train for skill.”
Cách đây khoảng một tháng, khi chia sẻ về AI với anh em ở một đơn vị hàng đầu về công nghệ của Việt Nam, tôi đã viết một bài ngắn về phẩm chất. Khi ấy, tôi nhắc đến một cụm từ mà nhiều người Việt Nam không xa lạ, “vừa hồng vừa chuyên”. Điều làm tôi chú ý không phải là khẩu hiệu, mà là cái lõi phía sau nó, một con người rốt cuộc không thể chỉ được đánh giá bằng tay nghề hay sự sắc sảo, mà còn bằng phẩm chất mà họ mang vào công việc và những quyết định của mình.
Hôm nay, đọc lại Cuộc chiến chiêu mộ nhân tài, tôi lại thấy câu chuyện ấy hiện ra theo một cách khác, và cũng rõ hơn. Điều làm tôi suy nghĩ không chỉ là các tác giả nói về tuyển dụng, mà là cách họ nhìn con người. Ngay trong truyền thống rất Mỹ, rất thực dụng, rất nặng về hiệu suất, người ta vẫn hiểu rằng có những thứ không thể thay thế bằng kỹ năng đơn thuần. Kỹ năng có thể đào tạo. Kinh nghiệm có thể tích lũy. Công cụ có thể nâng cấp. Nhưng phẩm chất mới là thứ quyết định một con người sẽ làm gì khi đứng trước áp lực, trước quyền lực, trước cám dỗ của sự tiện lợi, và trước cơ hội đẩy trách nhiệm sang cho một hệ thống.
Khi AI làm cho năng lực biểu diễn trở nên phổ cập
Nói điều này vào lúc AI đang đi nhanh như hiện nay lại càng đáng để ngẫm. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà năng lực biểu diễn có thể được khuếch đại rất mạnh. Một người có thể viết hay hơn nhờ AI, trình bày sáng sủa hơn nhờ AI, tổng hợp nhanh hơn nhờ AI, thậm chí trông thông minh hơn hẳn nhờ AI. Điều đó không xấu. Tôi vẫn cho rằng nên tận dụng công nghệ đến mức cao nhất có thể. Nhưng chính vì thế, câu hỏi cũ lại quay về với sức nặng mới. Khi công cụ làm cho rất nhiều người trở nên có vẻ giỏi hơn, thì cuối cùng điều gì sẽ phân biệt người đáng tin với người chỉ biết sử dụng công cụ.
Nếu nhìn kỹ, AI không chỉ thay đổi năng suất. AI còn thay đổi cách chúng ta đánh giá con người. Trước đây, một bài viết tốt, một bản trình bày chặt chẽ, một bản tổng hợp sáng sủa thường được xem như dấu hiệu khá trực tiếp của năng lực cá nhân. Bây giờ thì không còn đơn giản như vậy nữa. Công cụ đã chen vào giữa con người và biểu hiện của năng lực. Chính vì thế, những gì trước đây từng được xem là bằng chứng đủ mạnh về competence nay trở nên bớt đáng tin hơn. Khi lớp sương của biểu hiện bị AI làm dày thêm, câu hỏi về phần cốt lõi của con người lại hiện ra rõ hơn.
Đông và Tây không đối lập nhau ở điểm này
Ở đây, tôi nghĩ chúng ta cần thoát ra khỏi một đối lập quá dễ dãi. Không phải phương Đông mới coi trọng phẩm chất, còn phương Tây chỉ coi trọng năng lực. Không phải chỉ những xã hội quen nói về đạo đức, tập thể hay lý tưởng mới nhấn mạnh chuyện con người phải có cái gốc bên trong. Ngay những tổ chức tinh nhuệ nhất của Mỹ cũng hiểu rất rõ rằng không thể chỉ chọn người bằng hồ sơ đẹp, kỹ năng mạnh hay thành tích ấn tượng. Họ cũng biết rằng nếu trao quyền cho một người thiếu chính trực, thiếu bản lĩnh tự giới hạn, thiếu khả năng giữ mình trước cái sai, thì chính năng lực của người đó sẽ trở thành rủi ro.
Điều này khiến tôi thấy cụm “vừa hồng vừa chuyên” cần được đọc lại với một tâm thế trưởng thành hơn. Nếu chỉ đọc nó như một khẩu hiệu của một thời, ta rất dễ phản ứng cảm tính, hoặc tán đồng hoàn toàn, hoặc gạt bỏ hoàn toàn. Nhưng nếu bóc lớp vỏ lịch sử ra để nhìn vào lõi quản trị con người, ta sẽ thấy một trực giác rất căn bản, tổ chức nào cũng cần con người vừa có năng lực thực thi, vừa có nền tảng phẩm chất để không làm lệch hướng quyền lực được trao.
Dĩ nhiên, cũng phải nói rõ một điều. Coi trọng phẩm chất không có nghĩa là xem nhẹ chuyên môn. Một tổ chức trưởng thành không chọn giữa phẩm chất và năng lực như thể đó là hai cực loại trừ nhau. Điều họ cần là người có phẩm chất đủ vững để học kỹ năng, dùng kỹ năng, và không phản bội lại mục đích mà kỹ năng ấy phải phục vụ. Nếu nói theo ngôn ngữ triết học, phẩm chất là phần cầm cương, còn kỹ năng là cỗ xe. Cỗ xe mạnh đến đâu mà người cầm cương không biết đi về đâu, hoặc tệ hơn, cố tình lao về phía vực, thì sức mạnh ấy chỉ làm tai họa đến nhanh hơn.
Điều khiến tôi băn khoăn khi viết về đạo đức AI
Có lẽ vì vậy mà trong thời gian viết cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, tôi càng bị câu hỏi này ám ảnh hơn. Chúng ta nói nhiều về nguyên tắc, về tính minh bạch, về công bằng, về trách nhiệm giải trình, về quản trị rủi ro. Tất cả đều đúng, đều cần, đều không thể thiếu. Nhưng càng đi sâu, tôi càng thấy phía sau mọi bộ nguyên tắc vẫn là một câu hỏi mang tính người nhiều hơn tính kỹ thuật, ai đang thiết kế, ai đang triển khai, ai đang vận hành, và họ là người như thế nào.
Một hệ thống có thể được mô tả rất đúng chuẩn trên giấy. Một quy trình có thể rất đẹp trong slide. Một bộ tiêu chí có thể rất hoàn chỉnh trong tài liệu. Nhưng nếu người cầm nó thiếu lương tri, thiếu lòng trắc ẩn, hoặc chỉ xem con người như đối tượng để tối ưu, thì cái gọi là đạo đức rất dễ chỉ còn là một lớp sơn phủ bên ngoài.
Đây cũng là điểm khiến tôi ngày càng dè dặt với những cách tiếp cận quá lạc quan, như thể chỉ cần có đủ framework, đủ checklist, đủ policy là bài toán đạo đức đã được giải. Không, bài toán ấy không được giải chỉ bằng tài liệu. Nó chỉ được giữ đúng hướng khi những người tham gia vào hệ thống vẫn còn giữ được phần người của mình. Trong một thời đại mà chúng ta có thể thuê ngoài rất nhiều thứ cho máy, thì chính điều không thể thuê ngoài, phẩm chất, lại trở thành nền móng khó thay thế nhất.
Từ tuyển dụng đến trao quyền
Từ câu chuyện tuyển dụng, thực ra có thể đi xa hơn đến câu chuyện trao quyền. Một tổ chức không chỉ tuyển người. Tổ chức còn chọn ai được quyền quyết định, ai được quyền can thiệp vào hệ thống, ai được quyền đại diện cho giá trị của mình trước người khác. Và chính ở cấp độ này, phẩm chất lại càng trở nên quyết định.
Bởi quyền lực luôn có xu hướng thử thách tính cách (character). Khi chưa có quyền, nhiều người có thể tỏ ra đúng mực. Nhưng khi có quyền, có công cụ, có AI đứng sau để tăng tốc mọi quyết định, thì phần thật của một con người mới lộ ra rõ hơn. Họ dùng năng lực để phụng sự mục tiêu lớn hơn bản thân, hay dùng nó để hợp thức hóa sự tiện lợi của mình. Họ dùng AI để mở rộng khả năng phục vụ con người, cũng có thể dùng nó để né tránh trách nhiệm đối với con người.
Vì thế, nếu phải nói ngắn gọn điều mình ngày càng tin hơn, thì tôi sẽ nói thế này. Trong thời đại AI, kỹ năng vẫn quan trọng. Trí tuệ vẫn quan trọng. Thành tích vẫn quan trọng. Nhưng tất cả những điều ấy chỉ thực sự có ích khi nằm trong tay người có phẩm chất.
Câu hỏi còn ở lại
Nói cho cùng, AI đang buộc chúng ta quay về một bài toán cũ của triết học và của quản trị. Không phải chỉ hỏi ta có thể làm gì, mà phải hỏi ta nên làm gì. Không phải chỉ hỏi làm sao hiệu quả hơn, mà còn phải hỏi hiệu quả để phục vụ điều gì. Không phải chỉ hỏi hệ thống có thông minh hay không, mà còn phải hỏi người sử dụng hệ thống ấy có đủ phẩm chất để được tin cậy hay không.
Có thể xã hội vẫn sẽ tuyển bạn vì năng lực. Người khác vẫn sẽ nể bạn vì trí tuệ. Nhưng trong một thế giới mà máy móc ngày càng làm tốt phần biểu diễn của trí tuệ, tôi nghĩ người ta sẽ đi cùng nhau lâu dài hơn vì phẩm chất.
Và có lẽ, đó không chỉ là một suy tư cho riêng tôi khi viết về AI. Đó cũng là một câu hỏi mà bất kỳ ai đang sống và làm việc trong thời đại này sớm muộn đều phải tự trả lời.