“The fox knows many things, but the hedgehog knows one big thing.”
Chiều muộn, đi tập về, người vẫn còn hơi nóng, tay còn mùi sắt với mồ hôi, tôi nằm lướt web khá vô thức, kiểu không thật sự định tìm gì, chỉ để đầu óc trôi thêm một lúc nữa trước khi quay lại với đống chữ nghĩa chưa xong.
Rồi tôi mở cuộc trò chuyện giữa Dwarkesh Patel và Terence Tao, cái tiêu đề rất thẳng, “AI is still brute force but it will revolutionize experimental math”. Và có một đoạn làm tôi khựng lại, rất nhẹ thôi, Tao nói ông nghĩ mình là một con cáo.
Tôi thú thật là tôi bất ngờ.
Không phải vì hình ảnh con cáo nghe lạ. Mà vì trong tưởng tượng quen thuộc của nhiều người, một trí thức đỉnh cao, nhất là một nhà toán học tầm Terence Tao, thường phải mang dáng dấp con nhím hơn. Một người bị tổ chức gần như toàn bộ bởi một ý tưởng lớn, một năng lực đào sâu khủng khiếp, một sự nhất quán gần như đáng sợ.
Ta hay quen nghĩ đỉnh cao trí tuệ đi cùng với chuyên chú, với chiều sâu, với một thứ đạo đức của sự tập trung.
Nhím, theo nghĩa đó, trông hợp lý hơn cáo.
Nhưng Tao lại nói mình là cáo
Và chính chỗ lệch đó mới thú vị.
Isaiah Berlin, trong tiểu luận nổi tiếng The Hedgehog and the Fox, mượn một câu cổ Hy Lạp để chia tạm thế giới tư duy thành hai kiểu, con cáo biết nhiều thứ, con nhím biết một thứ lớn. Tôi vẫn luôn nghĩ cái hay của Berlin không nằm ở việc phân loại người cho gọn, mà ở chỗ ông chạm vào một căng thẳng rất người.
Có những người sống bằng một trực giác trung tâm, mọi thứ họ nghĩ rồi cũng quay về một lõi. Và có những người không thật sự ở yên trong một lõi nào, họ đi ngang nhiều miền, họ giữ nhiều mảnh rời cùng lúc, họ sống được với cái không khép kín.
Cáo không phải là hời hợt. Ít nhất không nhất thiết là vậy.
Cáo có thể là một dạng kỷ luật khác, kỷ luật của việc đi qua nhiều vùng ngôn ngữ, nhiều mô hình, nhiều vấn đề, nhiều ngẫu nhiên, mà không vội biến tất cả thành một giáo điều thống nhất.
Ở đây tôi thấy Tao khá thành thật. Có lẽ ông không tự hình dung mình như một nhà tư tưởng một trục, đơn nhất. Ông giống người lần mò qua các biên, nối những thứ tưởng như xa nhau, chấp nhận serendipity, chấp nhận các lối rẽ bên lề. Một người như vậy, khi chạm vào AI, có khi lại nhìn ra rất sớm giá trị của nó, không phải như một thần trí mới, mà như một bộ máy khuấy động các liên hệ, một công cụ làm dày thêm thực nghiệm trí tuệ.
Berlin, và cái căng giữa một lõi lớn với nhiều mảnh rời
Tôi nghĩ Berlin vẫn còn hữu ích, không phải vì ông cho ta một bài trắc nghiệm tính cách, mà vì ông chỉ ra một mâu thuẫn mà hầu như ai làm việc với tư tưởng cũng từng nếm qua.
Ta muốn có một ý tưởng để nương tựa. Nhưng ta cũng bị quyến rũ bởi sự phong phú của thế giới.
Ta muốn nhất quán. Nhưng ta cũng được nuôi sống bởi những gì không nhất quán.
Ta muốn một hệ thống. Nhưng nhiều lần chính những gì đứng ngoài hệ thống lại đánh thức mình.
Và có lẽ, đến một tuổi nào đó, người ta không còn cố giải quyết dứt điểm mâu thuẫn này nữa. Người ta chỉ học cách sống chung với nó, đỡ tự kết án mình hơn.
Sự ngờ vực rất cũ của tôi với Jim Collins
Đọc đến đó thì tôi lại nhớ tới Jim Collins. Và đây là chỗ tôi vốn ngờ vực khá lâu.
Collins từng mượn lại ẩn dụ con nhím để dựng thành gần như một triết lý quản trị, rằng tổ chức vĩ đại cần tìm cho ra “một điều” mình có thể giỏi nhất, rồi kiên định quanh nó (Good to Great: Why Some Companies Make the Leap... and Others Don't). Tôi hiểu vì sao cách nói đó hấp dẫn. Nó sạch sẽ, gọn gàng, dễ trình bày trong sách, dễ biến thành bài giảng, dễ làm người ta yên tâm.
Thế giới quản trị rất thích những sơ đồ như vậy, vì chúng hứa hẹn một thứ rõ ràng có thể tiêu thụ được.
Nhưng càng về sau tôi càng ít tán thành Collins, và cũng phê bình ông khá nhiều. Không phải vì ông hoàn toàn sai. Mà vì mô hình ấy thường giả định đời sống, tổ chức, và cả con người như thể chúng có thể được rút về một nguyên lý trung tâm mà không mất mát gì lớn.
Tôi không tin như vậy. Hay đúng hơn, tôi ngày càng ít tin.
Nhiều cuốn sách quản trị thành công làm tôi có cảm giác chúng đến sau hiện tượng, rồi dựng lại một câu chuyện quá mạch lạc về vì sao thành công đã xảy ra.
Một dạng vá lại lịch sử bằng logic của người đến sau (hindsight bias).
Trong khi đời sống thực của cá nhân lẫn tổ chức thường bừa bộn hơn nhiều, đầy ngẫu nhiên, đầy sai nhịp, đầy những thứ không đáng có mà cuối cùng lại hóa ra rất đáng kể. Con nhím của Collins, vì thế, nhiều khi làm tôi thấy ngột. Nó giống một chuẩn mực đẹp đẽ của tối ưu hóa, nhưng lại ít chỗ cho những vòng vo, những lệch pha, những năm tháng đi lạc mà chưa chắc vô ích.
Kinh nghiệm làm một con cáo, không hẳn đáng tự hào như người ta nghĩ
Có lẽ vì vậy mà tôi luôn nghĩ mình là một con cáo.
Nói thế cũng hơi ngượng, vì nghe dễ giống một kiểu tự nhận mình linh hoạt, rộng rãi, đa diện. Không hẳn. Cái kinh nghiệm làm cáo của tôi không hào nhoáng như vậy. Nó thường là cảm giác bị kéo về nhiều hướng cùng lúc, đọc một thứ rồi bị bật sang một thứ khác, đang viết về công nghệ lại rơi vào triết học, đang nghĩ về AI lại vòng qua giáo dục, đạo đức, tuổi tác, thân thể, công việc, sự mệt.
Có những ngày thấy đầu mình như một căn phòng mở quá nhiều cửa sổ, gió vào từ đủ phía, rất sống, nhưng cũng rất khó thu xếp. Và lạ là tôi không hẳn muốn sửa chữa nó.
Vì càng sống, tôi càng thấy cái gọi là độ rộng không chỉ là sở thích, mà là một cách tồn tại trước thế giới. Có những người được cứu bởi chiều sâu. Họ đào xuống, và chính cái trục ấy giữ họ khỏi tan. Còn có những người được cứu bằng việc bắc cầu giữa các mảnh vụn, không phải vì họ thiếu trung tâm, mà vì trung tâm của họ nằm ở chính chuyển động ấy.
Một kiểu “tác giả tiềm ẩn” (latent authorship) rất lạ, tác giả không nằm trong một đại ý, mà nằm trong cách đi qua những địa hạt khác nhau.
Nhưng tôi cũng không thuần cáo
Tất nhiên tôi cũng không ngây thơ đến mức nghĩ mình chỉ là cáo.
Không ai thuần cáo cả. Ít nhất, tôi không nghĩ vậy.
Bên trong cái tản mạn của mình vẫn có vài cái gai cũ, vài câu hỏi cốt lõi, vài nỗi bận tâm quay đi quay lại suốt nhiều năm, về tự do, về nhân phẩm, về cách công nghệ tổ chức lại đời sống mà ta cứ ngỡ là mình đang tự chọn, về cái giá của sự tiện lợi, về sự mòn đi rất khẽ của nội tâm khi mọi thứ đều bị thúc phải nhanh hơn, rõ hơn, hiệu quả hơn.
Thành ra, nói cho cùng, tôi là một con cáo vẫn mang dáng dấp con nhím.
Có khi “con cáo” là cách ta xuất hiện trước thế giới, còn “con nhím” là cách nỗi ám ảnh bí mật tổ chức đời sống bên trong của ta.
Ta đi nhiều nơi. Ta đọc nhiều thứ. Ta chuyển qua nhiều chủ đề. Nhưng nếu nhìn kỹ, có lẽ ta vẫn chỉ đang đi những vòng rất lớn quanh một vài câu hỏi không chịu rời bản thân mình.
Có lẽ đó cũng là lý do câu nói của Tao làm tôi dừng lại
Tôi không nghĩ sự thú vị của câu Terence Tao tự nhận mình là cáo chỉ nằm ở chỗ nó lạ. Nó còn là một lời nới lỏng. Một cách cho phép tư duy xuất sắc không nhất thiết phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình dạng của sự khép kín, tập trung, và một đường thẳng.
Có những trí tuệ đi rất xa bằng các đường vòng.
Chiều hôm đó, cơ thể vẫn còn chút mỏi mệt sau buổi tập, đầu óc thì lại bị một câu nói ngắn kéo đi xa hơn dự định. Cũng hơi buồn cười. Nhiều khi ta mở mạng chỉ để nghỉ, rồi lại nhặt được một chiếc gương. Và nhìn vào đó, thấy một con cáo già đi chậm chậm, vẫn tha về hang đủ thứ lặt vặt, nhưng không bỏ được vài cái gai của riêng mình.
PS: Có khi vấn đề không phải là ta thuộc loài nào, mà là ta còn đủ thành thật để nhận ra những thứ mình cứ quay lại mãi, dù đã đi rất xa.