Nói chuyện “trách nhiệm của người trí thức” lúc bụng no bao giờ cũng dễ. Tôi biết điều đó vì đã có những năm mình chẳng nghĩ được gì cao xa, ngoài chuyện kiếm ăn.
Đọc lại bài VietTimes vừa đăng về AI và những điểm nghẽn của chuyển đổi số do nhà báo kỳ cựu Lê Thọ Bình phỏng vấn [1], tôi chợt nghĩ đến một chuyện khác, có vẻ chẳng liên quan lắm đến AI.
Tôi nghĩ đến hai chữ “hữu trách”.
Sứ mệnh đứng sau hóa đơn
Ngày trẻ, tôi cũng thích những chữ lớn, những mỹ từ: trí thức, trách nhiệm xã hội, phụng sự, đóng góp cho đất nước. Rồi đời vả cho không thương tiếc. Đời người không phải lúc nào cũng cho mình cái xa xỉ được nghĩ về những chữ ấy.
Có những quãng khá dài chỉ lo kiếm ăn, lo công việc, lo tháng này có đủ tiền đong gạo, đóng học phí cho con, lo những việc rất nhỏ và rất sát sườn. Lúc ấy, “sứ mệnh” nếu có thì cũng phải xếp đâu đó phía sau hóa đơn, hợp đồng và những cuộc điện thoại chưa trả lời. Tôi không thấy điều đó có gì đáng xấu hổ. Có lẽ người ta phải sống được trước khi có thể nói nhiều về việc sống vì cái gì.
Bây giờ thì tạm gọi là đã no đủ hơn một chút. Không giàu có gì cho cam, vẫn phải làm việc, vẫn có những thứ phải kiếm mỗi ngày, nhưng ít nhất không còn cảm giác sáng mở mắt ra là phải chạy hối hả. Và kỳ lạ là khi bớt phải lo cho mình, tôi lại thấy thích “chuyện bao đồng” hơn. Người xưa gọi đẹp hơn là “thất phu hữu trách”. Dân gian thì có câu nghe đúng với tôi hơn: vác tù và hàng tổng.
Những câu hỏi khiến mình phải về nghĩ tiếp
Một trong những niềm vui ấy là được nói chuyện với sinh viên. Thời gian ở Viện Công nghệ Blockchain và Trí tuệ nhân tạo ABAII có lẽ là một trong những quãng tôi thấy mình vui nhất trong nhiều năm. Không hẳn vì blockchain hay AI. Mà vì được đi gặp các bạn trẻ ở nhiều trường đại học, ngồi nghe những câu hỏi đôi khi rất ngây thơ, đôi khi làm mình bí.
“Thầy ơi, AI như thế này thì em học ngành này còn để làm gì?”
“Có cần học lập trình nữa không?”
“Ra trường nghề nào còn sống được?”
“Em phải chuẩn bị thế nào cho một sự nghiệp ba mươi năm khi công nghệ sáu tháng đã thay đổi?”
Tôi không thích giả vờ rằng mình biết hết câu trả lời. Nhiều lúc đang nói, tôi cũng tự thấy những điều mình vừa khuyên có khi vài năm nữa sẽ sai. Tôi nằm lòng câu nói của Bertrand Russell về sự hoang mang trí thức. Nhưng chính những buổi như thế làm tôi thấy còn có lý do để đọc, để học, để không buông mình ra khỏi những thay đổi đang diễn ra quá nhanh.
Ở tuổi này, được những người hai mươi tuổi hỏi một câu mà mình phải về nghĩ tiếp, hóa ra là một niềm vui.
Một kiểu latent authorship, nếu phải mượn một chữ hơi cầu kỳ. Người viết tưởng mình đang nói cho người khác, nhưng thật ra có một phần tác giả khác vẫn nằm khuất phía sau, được đánh thức bởi câu hỏi của một sinh viên, một đồng nghiệp trẻ, một người đọc chưa từng gặp. Có khi cái phần còn sót lại ấy mới là người viết thật.
Trí thức là người hay “xớ rớ”
Rồi có những chuyện khác, ít vui hơn nhưng lại khiến tôi thấy mình còn mắc nợ đời sống này một chút. Góp ý cho Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Trí tuệ nhân tạo, Khung Kiến trúc dữ liệu số quốc gia, những trao đổi về chiến lược chuyển đổi số, và bây giờ là những câu chuyện xoay quanh Nghị quyết 57.
Nói “đóng góp” nghe hơi to. Thực tế nhiều khi chỉ là đọc một bản dự thảo dài, gạch vài dòng, tranh luận một khái niệm, gửi một ý kiến rồi không biết cuối cùng nó còn lại bao nhiêu trong văn bản. Có ý được nghe. Có ý chắc chẳng ai nhớ. Cũng bình thường thôi.
Tôi từng viết một bài về trách nhiệm của người trí thức, lấy ý tưởng của J. P. Sartre [2], và đến giờ vẫn thích cái ý hơi khó chịu ấy: người trí thức nhiều khi là kẻ cứ “xớ rớ” vào những việc không hoàn toàn thuộc phần việc của mình. Nhưng nghĩ kỹ, nếu ai cũng chỉ làm đúng phần việc được giao thì một xã hội sẽ thiếu đi khá nhiều câu hỏi.
AI làm lộ ra những gì ta còn giấu được
Công nghệ lại càng cần những người đặt câu hỏi. Bởi AI bây giờ mạnh quá. Nó có thể xóa một số điểm nghẽn, nhưng cũng có thể làm lộ ra những thứ trước đây chúng ta còn giấu được dưới quy trình, báo cáo hay khẩu hiệu [1].
Dữ liệu tệ thì AI làm cái tệ ấy chạy nhanh hơn. Quy trình vô lý thì AI có thể tự động hóa luôn cái vô lý. Người quản lý không hiểu vấn đề thì một dashboard đẹp hơn cũng chưa chắc làm họ hiểu thêm.
Có lẽ vì vậy mà tôi ngày càng ít hứng thú với câu hỏi “AI nào mạnh nhất”, dù vẫn phải theo dõi nó vì công việc. Tôi quan tâm hơn đến những câu gần người hơn.
Một sinh viên hôm nay nên học gì để năm năm nữa không trở thành người thừa? Một người đã đi làm hai mươi năm phải học lại thế nào mà không tự biến mình thành một phiên bản vụng về của lớp trẻ? Một nghề nghiệp sẽ mất đi, hay chỉ phần dễ nhất của nghề ấy mất đi? Một người lãnh đạo phải biết đến đâu về AI để không bị người bán công nghệ dắt đi?
Và rộng hơn nữa, trong một xã hội mà tri thức ngày càng rẻ, thậm chí câu trả lời cũng ngày càng rẻ, thì giá trị của một đời học hành nằm ở đâu?
Có lẽ nên bắt đầu từ những câu hỏi thật
Có lẽ thời gian tới tôi muốn viết nhiều hơn về những chuyện ấy: tri thức, việc làm, sự nghiệp, cách học lại ở tuổi ba mươi, bốn mươi, năm mươi. Không phải vì tôi có sẵn đáp án. Chắc chắn là không.
Chỉ là bây giờ tạm no một chút rồi, lại sinh tật thích chuyện bao đồng. Và nếu đã vác tù và hàng tổng, thì ít nhất cũng nên vác vào những việc mình còn hiểu được đôi chút. Bài VietTimes lần này là một cái cớ để tôi nghĩ lại chuyện đó.
Còn bạn, nếu bỏ qua những tin tức ồn ào về model mới, agent mới, robot mới, thì điều gì về AI đang chạm trực tiếp nhất vào đời sống của bạn lúc này: tri thức mình có, việc mình đang làm, hay con đường sự nghiệp phía trước?
Tôi muốn nghe những câu hỏi thật. Có thể vài bài tiếp theo nên bắt đầu từ đó, chứ không phải từ những gì AI bảo tôi nên viết.
P.S. Viết đến đây lại hơi ngượng với hai chữ “trách nhiệm trí thức”. Có khi gọi đơn giản là có một ít tuổi rồi, bớt lo cơm áo, nên hay xen vào chuyện người khác thì đúng hơn.
Tài liệu tham khảo
[1] L. T. Bình, “AI xóa điểm nghẽn nhưng cũng phơi bày điểm yếu chuyển đổi số,” VietTimes, Aug. 21, 2026. [Online]. Available: https://viettimes.vn/ai-xoa-diem-nghen-nhung-cung-phoi-bay-diem-yeu-chuyen-doi-so-post204814.html. [Accessed: Aug. 25, 2026].
[2] Đ. T. Thành, “Trách nhiệm của người trí thức và cơ sở khoa học của cơ quan quản lý,” VietTimes, Sep. 24, 2020. [Online]. Available: https://viettimes.vn/trach-nhiem-cua-nguoi-tri-thuc-va-co-so-khoa-hoc-cua-co-quan-quan-ly-post138569.html. [Accessed: Aug. 25, 2026].