Tôi vừa đọc bài Management as AI superpower của Ethan Mollick trên One Useful Thing, trang Substack của một vị giáo sư Wharton vốn rất giỏi kể chuyện theo kiểu làm bạn thấy mình đang đứng ở ngưỡng một kỷ nguyên. Bài viết hay, nhiều ý thú vị. Và cũng lạ. Không phải lạ vì lập luận sai, nó khá hợp lý, thậm chí dễ đồng ý. Lạ vì nó trơn quá, như một con đường vừa được trải nhựa, đi êm, đi nhanh, mà tôi không chắc mình muốn đi nhanh như vậy.
Bốn ngày, một startup, và cảm giác tháng năm bị nén lại
Mollick kể một thí nghiệm ở Penn: bốn ngày làm startup. Lớp đa số là Executive MBA, đi làm ban ngày, tối vào lớp, ít người biết code. Ông ấy thả cho họ Claude Code, Antigravity, rồi thêm ChatGPT, Claude, Gemini để tăng tốc mọi thứ, từ ý tưởng, nghiên cứu thị trường, định vị cạnh tranh, pitch, đến mô hình tài chính.
Kết quả là họ đi “xa hơn một bậc độ lớn” so với lớp MBA trước AI, thứ trước đây cần cả học kỳ, giờ bị nén lại thành vài ngày. Đoạn này ai đọc cũng thấy phấn khích. Kiểu, à, thế là tháng năm lao động đã co lại như một file zip.
Nhưng rồi bài bắt đầu trượt sang một nơi khác. Nơi quan trọng hơn.
Khi “prompt” lùi lại, “giao việc” bước lên
Mollick nói cái chìa khóa không phải “biết prompt”, mà là “biết giao việc”, biết nói cho AI biết điều mình muốn. Và thế là “management” trở thành “siêu năng lực”. Tôi nghe câu đó, vừa muốn gật, vừa muốn nhíu mày. Vì quản lý vốn đã là một siêu năng lực, của tổ chức, của quyền lực, của những ai có quyền định nghĩa việc gì là “đúng”, “xong”, “đạt”. Bây giờ nó chỉ được mặc thêm một áo mới, áo agentic AI, nhìn bóng hơn, hợp thời hơn.
Tôi vẫn không chắc đây là một phát hiện, hay là một cuộc đổi trang phục.
Phương trình agentic work, và phần lao động âm mang tên “kiểm”
Mollick đưa ra một “phương trình công việc agentic”, nghe rất kỹ thuật, rất thought-leader, cái kiểu cần đặt tên để phát biểu của mình có trọng lượng: Human Baseline Time, Probability of Success, AI Process Time.
Tức là so sánh thời gian tự làm với thời gian ra lệnh, chờ, rồi kiểm tra, có thể kiểm vài lần nếu fail. Một dạng kế toán của lao động. Cũng hữu ích thật.
Nhưng tôi cứ nghĩ mãi về chỗ “kiểm tra”.
Vì nếu AI làm nhanh, phần người bị kéo dài chính là phần review. Và review không phải thứ trung tính. Review là trách nhiệm, là nỗi lo, là cái cảm giác “mình phải đứng tên”, dù tay mình không gõ hết. Review là một loại lao động âm, không ai khoe, nhưng ai cũng mệt. Một kiểu mệt hậu văn bản, post-textual fatigue. Sau bản nháp này lại bản nháp khác, và mỗi bản nháp đều đủ thuyết phục để khiến mình phải đọc kỹ.
Tôi hay nói với học viên: bây giờ bạn tạo được văn bản nhanh hơn, thì bạn cũng phải chuẩn bị trả giá bằng thời gian xác minh, verification time. Có khi gấp nhiều lần thời gian máy viết.
Và tôi đang tự mắc kẹt trong chính điều đó.
Jagged Frontier, hay đời sống bán tín bán nghi
Bài còn nhắc “Jagged Frontier”, ranh giới lởm chởm của AI, lúc giỏi lúc dở, khó đoán. Người ta thường tóm lại thành “cần giám sát”, như một cảnh báo kỹ thuật, kiểu human in the loop.
Nhưng tôi thấy nó giống một cảnh báo xã hội hơn. Ranh giới lởm chởm nghĩa là ta bị buộc sống trong trạng thái cảnh giác liên tục. Không tin hẳn, không bỏ hẳn. Một thứ bán tín bán nghi kéo dài.
Và chính sự kéo dài đó là nơi quyền lực mới trú ngụ.
“Biết hỏi” trở thành khan hiếm, và sự tái phân tầng bằng ngôn ngữ
Đoạn hay nhất, theo tôi, là khi Mollick nói: trước đây quản lý dựa trên giả định khan hiếm, người giỏi ít và đắt. Nay AI làm “tài năng” trở nên dồi dào và rẻ. Cái khan hiếm chuyển sang: biết hỏi cái gì, biết yêu cầu cái gì, và biết đánh giá cái gì là tốt.
Câu này nghe có vẻ giải phóng, kiểu ai cũng có đội quân agent. Nhưng cũng có thể là một cách tái phân tầng. Ai có ngôn ngữ để ra đề sẽ đi lên. Ai không có sẽ bị kẹt ở dưới, dù dưới đây không còn là con người, mà là cái chuẩn “done” mà người khác đặt.
Đó là một dạng quyền lực diễn ngôn, thứ không ồn ào, nhưng rất bền. Nói cách khác, câu “soft skills turned out to be the hard ones” nghe đẹp. Nó cũng đúng. Nhưng tôi muốn hỏi nhỏ: mềm với ai? cứng với ai? và ai sẽ bị gọi là “không đủ kỹ năng”?, trong một thế giới mà kỹ năng thật ra là khả năng viết ra tiêu chuẩn, viết ra giấy tờ, viết ra những thứ trói người khác, hoặc trói agent.
Giấy tờ trở lại như một tôn giáo, chỉ khác là để máy hiểu
Mollick đưa ra một ví dụ Claude Code tạo game chỉ bằng một prompt, nghe như phép thuật. Ông ấy phân biệt khá đúng: nếu bạn “không cần gì cụ thể”, AI sẽ bay. Nhưng “real work” là khi bạn cần đúng thứ bạn cần. Lúc đó ông ấy kéo về giấy tờ quản trị: PRD, shot list, five paragraph orders, scope của consultant.
Tôi đọc đoạn này và bật cười nhẹ. Vì hóa ra tương lai không phải là hết giấy tờ, mà là giấy tờ trở lại như một tôn giáo. Chỉ khác là bây giờ ta viết để cho máy hiểu, và để máy bị quản.
Chủ thể mới, manager of agents, và cái bóng tác giả còn lại
Có một điều các bản tóm tắt “chuẩn chỉnh” hay bỏ qua: bài này đang mời gọi chúng ta trở thành một kiểu chủ thể mới. Chủ thể quản lý agent. Người không làm nữa, mà giao, chấm, sửa. Người tác giả không biến mất, chỉ đổi vai, thành residue author, tồn dư tác giả, cái bóng tác giả còn lại trong quyền phê chuẩn. Và quyền phê chuẩn ấy, nghe thì nhẹ, nhưng về lâu dài có thể thành một chế độ sống, nơi ai cũng phải nói bằng ngôn ngữ deliverable, milestone, done definition, như thể mọi thứ đều có thể quy đổi thành checklist.
Tôi không muốn phản đối bài này. Nó hữu ích. Nó có một cái đúng rất thực dụng. Nhưng tôi cũng không muốn nuốt nó trọn vẹn, vì nó quá dễ khiến ta tin rằng tương lai là chuyện hiển nhiên, và vai trò tốt nhất của ta là “quản lý tốt hơn”. Trong khi đôi khi ta vẫn muốn được làm một người tự làm, chậm, sai, tự mò, và không phải lúc nào cũng biết mình muốn gì để mà giao.
Và tôi tự hỏi, hơi mệt một chút, rằng trong kỷ nguyên “ai cũng là manager”, ai sẽ được quyền không làm manager?
PS: Nếu “biết hỏi” là khan hiếm, thì ai đang dạy chúng ta cách hỏi, và dạy theo hướng phục vụ ai?