Ngày 17/10 tới, tôi sẽ có buổi ra mắt chính thức cuốn sách Đạo đức AI: Nguyên tắc và Thực hành tại Nhà sách FAHASA Tân Định, TP. Hồ Chí Minh. Sách đã được xuất bản và đến tay bạn đọc một thời gian, nhưng đây mới là dịp để tôi chính thức gặp gỡ, trò chuyện cùng bạn đọc về những vấn đề đã dành nhiều công sức nghiên cứu và suy ngẫm.
Trước hết, xin được nói lời cảm ơn.
Cuốn sách này mang tên một tác giả, nhưng phía sau nó là sự đóng góp của hàng chục anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp. Có người dành thời gian đọc bản thảo, góp ý từng chương, từng luận điểm. Có người viết lời giới thiệu, có người giúp cuốn sách đến với nhiều bạn đọc hơn. Cũng có những anh chị em đã bỏ tiền mua sách, dành thời gian đọc và thẳng thắn chỉ ra những chỗ chưa ổn, những lập luận còn thiếu sức thuyết phục. Tôi trân trọng tất cả, đặc biệt là những người không ngại nói điều tác giả có thể không muốn nghe.
Viết về đạo đức vốn đã khó, mà viết xong ngoái lại xét cuộc đời mình thì càng ngượng. Viết về đạo đức AI lại thêm một tầng khó nữa. Công nghệ thay đổi từng tháng, thậm chí từng tuần, trong khi những câu hỏi nền tảng về điều thiện, điều đúng, nghĩa vụ, công lý và trách nhiệm đã được nhân loại tranh luận suốt mấy nghìn năm mà vẫn chưa ngã ngũ. Aristotle, Kant, Hume, Mill hay Rawls chẳng ai để lại một bộ hướng dẫn sử dụng ChatGPT, nhưng những vấn đề mà chúng ta đang đối mặt với AI lại buộc phải quay về đọc họ.
Có lẽ đó cũng là điều khiến tôi ngày càng bị cuốn hút vào lĩnh vực này.
Một lĩnh vực còn mới, và không hề dễ
Đạo đức AI không phải một phát minh mới của thời đại ChatGPT. Trên thế giới, các cuộc thảo luận về đạo đức máy móc, trách nhiệm của hệ thống tự động và tác động xã hội của trí tuệ nhân tạo đã có lịch sử nhiều thập niên. Những năm gần đây, các tổ chức như UNESCO, OECD, NIST cùng nhiều cơ quan quản lý đã phát triển những nguyên tắc, khuyến nghị và khuôn khổ quản trị tương đối hệ thống.
Ở Việt Nam, chủ đề này không hoàn toàn xa lạ với giới nghiên cứu, nhưng vẫn còn khá mới trong nhận thức phổ biến và đặc biệt trong thực hành quản trị tại các tổ chức. Chúng ta nói nhiều về ứng dụng AI, nâng cao năng suất, phát triển mô hình, xây dựng hạ tầng và đào tạo nhân lực. Những câu hỏi về công bằng, quyền tự chủ của con người, trách nhiệm giải trình, tác động xã hội và giới hạn của việc trao quyền cho máy móc thường chưa nhận được sự quan tâm tương xứng.
Điều đáng nói là Đạo đức AI rất dễ bị hiểu thành một tập hợp những lời khuyên nên làm người tốt, sử dụng công nghệ tử tế, tránh thiên lệch và tôn trọng quyền riêng tư. Tất cả đều đúng, nhưng chưa đủ. Một tổ chức có thể tuyên bố hết sức nghiêm túc rằng mình phát triển AI có trách nhiệm, trong khi chẳng ai biết ai có quyền dừng hệ thống khi xảy ra sai sót, người bị ảnh hưởng có thể khiếu nại ở đâu, hoặc bằng chứng nào chứng minh những cam kết đạo đức đã thực sự được thực hiện.
Từ những kinh nghiệm làm việc với doanh nghiệp trong các lĩnh vực viễn thông, tài chính, giáo dục và công nghệ, tôi ngày càng nhận thấy khoảng cách giữa những tuyên bố tốt đẹp và năng lực thực thi thực tế. Chính khoảng cách ấy khiến tôi quan tâm nhiều hơn đến mối quan hệ giữa AI Ethics và AI Governance, giữa những nguyên tắc chuẩn tắc và những cơ chế quản trị có thể kiểm chứng.
Đạo đức AI, theo cách tôi tiếp cận, không thể dừng lại ở lời hứa. Nó phải đi vào quy trình, quyền hạn, trách nhiệm, cơ chế giám sát và những bằng chứng cụ thể. Một hệ thống AI đáng tin cậy không chỉ cần hoạt động chính xác, mà còn phải cho phép con người chất vấn, can thiệp và khắc phục hậu quả khi nó sai.
Một lựa chọn cho chặng đường tiếp theo
Hơn ba mươi năm làm công nghệ, phần lớn thời gian tôi phải trả lời những câu hỏi khá thực dụng: hệ thống có chạy được không, có hiệu quả không, có mang lại giá trị cho tổ chức không? Đến AI, những câu hỏi khác bắt đầu khiến tôi bận tâm nhiều hơn. Một hệ thống đưa ra quyết định sai thì ai chịu trách nhiệm? Người bị ảnh hưởng có quyền phản đối không? Và ai có quyền dừng hệ thống khi nó bắt đầu gây hại?
Những câu hỏi ấy dẫn tôi quay lại đọc triết học đạo đức, một lĩnh vực mà trước đây, thú thực, tôi thường tránh né. Đọc Aristotle, Kant, Hume, Mill, Rawls rồi mới thấy những điều mình từng cho là hiển nhiên hóa ra chẳng hiển nhiên chút nào. Viết được một cuốn sách về Đạo đức AI là một chuyện. Hiểu cho thấu đáo và tìm cách đưa những nguyên tắc ấy vào thực hành quản trị lại là chuyện khác, khó hơn nhiều.
Ở tuổi này, tôi không còn hứng thú chạy theo mọi làn sóng công nghệ mới. Tôi muốn dành phần lớn thời gian nghiên cứu, viết lách, giảng dạy và tư vấn cho AI Ethics và AI Governance. Không phải để trở thành người đưa ra câu trả lời cho mọi vấn đề đạo đức, mà để góp sức biến những nguyên tắc vốn rất đẹp trên giấy thành quy trình, trách nhiệm và bằng chứng có thể kiểm chứng trong đời sống thực. Tôi nghĩ đó là công việc đủ khó và đủ quan trọng để theo đuổi đến cùng.
Cuốn sách Đạo đức AI: Nguyên tắc và Thực hành (ISBN 9786044527055) do Nhà xuất bản Khoa học - Công nghệ - Truyền thông ấn hành, là một kết quả bước đầu trên con đường ấy, chứ không phải một công trình đã khép lại mọi câu hỏi.
Ngay sau khi sách được xuất bản, việc tiếp tục đọc, nghiên cứu và trao đổi với đồng nghiệp đã khiến tôi nhận ra những chỗ cần bổ sung, thậm chí cần xem xét lại một số nhận định của chính mình. Những vấn đề mới về tác tử AI, quyền tự chủ của con người, năng lực can thiệp và cả câu hỏi về địa vị đạo đức của những hệ thống AI trong tương lai đang tiếp tục mở ra. Tôi hy vọng có thể chỉnh sửa, cập nhật cuốn sách trong lần tái bản tiếp theo.
Sách đã in ra không có nghĩa là tác giả được quyền ngừng học. Nhất là khi đối tượng nghiên cứu của mình dường như chẳng có ý định chờ ai.
Điều gì xảy ra khi AI làm thay chúng ta?
Đó cũng chính là chủ đề của buổi giao lưu tại FAHASA ngày 17/10 tới, với sự dẫn dắt của anh Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Học tập Suốt đời.
Khi AI ngày càng đảm nhận nhiều công việc vốn thuộc về con người, kể cả những hoạt động trí tuệ phức tạp, chúng ta đang đứng trước một nghịch lý đáng suy nghĩ. Công nghệ có thể giải phóng con người khỏi những công việc nặng nhọc, lặp đi lặp lại, nhưng cũng có thể khiến chúng ta dần đánh mất những năng lực mà trước đây phải rèn luyện nhiều năm mới có được.
Nếu AI viết thay, phân tích thay, quyết định thay, thậm chí suy nghĩ giúp chúng ta về những điều hệ trọng, thì con người còn giữ lại điều gì? Làm thế nào phân biệt giữa việc sử dụng AI để mở rộng năng lực với việc tự nguyện từ bỏ quyền tự chủ nhận thức? Và khi một quyết định có sự tham gia của AI gây tổn hại cho người khác, trách nhiệm sẽ thuộc về ai?
Tôi không nghĩ những câu hỏi này có thể được giải quyết thỏa đáng trong một buổi giao lưu kéo dài hơn hai giờ. Nhưng chúng đáng để được đặt ra, không chỉ giữa những người làm công nghệ mà với cả giáo viên, sinh viên, nhà quản lý, phụ huynh và bất kỳ ai đang sống trong một xã hội ngày càng chịu ảnh hưởng của AI.
Tôi hy vọng đây không chỉ là một buổi ra mắt sách, mà còn là dịp gặp gỡ, lắng nghe và tranh luận với bạn đọc. Biết đâu chính từ những cuộc trò chuyện ấy, tác giả lại nhận ra thêm vài điều mình đã viết sai hoặc nghĩ chưa tới. Ở tuổi này, nhận ra mình sai âu cũng còn là một cách học khá hiệu quả, dù đôi khi hơi mất mặt!
Hẹn gặp tại FAHASA Tân Định
Thông tin về buổi ra mắt sách và giao lưu cùng bạn đọc
Chủ đề: Điều gì xảy ra khi AI làm thay chúng ta?
Thời gian: 9h00 đến 11h30, thứ Bảy, ngày 17/10/2026.
Địa điểm: Nhà sách FAHASA Tân Định, 387–389 Hai Bà Trưng, phường Xuân Hòa, TP. Hồ Chí Minh.
Bạn đọc quan tâm có thể quét mã QR trên poster để đăng ký tham dự. Chương trình có quà tặng khi check-in tại sự kiện.
Một lần nữa, xin chân thành cảm ơn FAHASA, TIMES, các anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp và tất cả những người đã góp phần đưa cuốn sách đến với bạn đọc. Xin cảm ơn cả những người đã dành thời gian đọc, suy nghĩ và phản biện, bởi một cuốn sách về đạo đức mà không chịu nổi sự phản biện thì có lẽ đã thất bại ngay từ đầu.
Tôi mong cuốn sách có thể góp một phần nhỏ vào việc hình thành những cuộc thảo luận nghiêm túc hơn về Đạo đức AI tại Việt Nam, và xa hơn là thúc đẩy việc đưa những nguyên tắc đạo đức vào thực hành quản trị công nghệ.
Con đường ấy còn dài, nhiều vấn đề vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Nhưng ở chặng đường còn lại của sự nghiệp, tôi nghĩ đây là một việc đáng để dành thời gian.
Đào Trung Thành
TP. Hồ Chí Minh, tháng 10/2026