Trong thời AI, học lại không còn là một khẩu hiệu đẹp. Nó là năng lực sinh tồn của cá nhân, tổ chức và giáo dục. Từ một buổi sáng ở Diễn đàn Nhân lực Chất lượng cao 2026, khi nghe PGS.TS Bùi Quang Hùng nhắc đến tinh thần learn, unlearn, relearn, tôi nghĩ lại nhiều điều đã trải qua trong hai năm trình bày với hàng chục trường đại học về AI, chuyển đổi số và đạo đức AI. Nhưng càng đi sâu vào giáo dục và doanh nghiệp, tôi càng thấy học lại không chỉ nằm trong giáo trình, công cụ hay chiến lược. Học lại còn nằm trong cách ta chọn người để gần, chọn điều để buông, chọn môi trường tinh thần để không bị kéo xuống bởi sự cố chấp, tiêu cực và cái tôi quá chắc chắn của người khác.
Một câu cũ trong một buổi sáng rất mới
Sáng nay, ngồi nghe PGS.TS Bùi Quang Hùng, phó giám đốc phụ trách Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh phát biểu ở Diễn đàn Nhân lực Chất lượng cao 2026, tôi lại bị kéo về một câu nói cũ, thường được gán cho Alvin Toffler:
“Người mù chữ của thế kỷ 21 không phải là người không biết đọc, biết viết, mà là người không biết học hỏi, từ bỏ những kiến thức cũ và học lại từ đầu.”
Learn, unlearn, relearn. Học. Bỏ học. Học lại.
Một câu nghe thì quen đến mức nhiều người có thể lướt qua. Nó từng nằm trên slide. Nó từng xuất hiện trong các bài nói chuyện về tương lai nghề nghiệp. Nó từng được dùng như một khẩu hiệu khá đẹp cho thời đại biến động.
Nhưng đặt trong hội trường sáng nay, giữa những câu chuyện về AI, dữ liệu nhân sự, năng lực thích ứng, burnout và quản trị con người, câu ấy không còn là một câu danh ngôn để trang trí.
Nó trở thành một câu hỏi khá đau. Ta có thật sự còn học được không? Hay ta chỉ đang gom thêm dữ kiện để bảo vệ những niềm tin cũ?
Tôi ngồi trong hội trường và nhận ra, có những câu nói chỉ thật sự chạm vào mình khi nó gặp đúng hoàn cảnh. Cũng giống như một bài thơ có thể nằm yên trên giá sách nhiều năm, cho đến một buổi chiều nào đó, ta mất mát một điều gì, mở ra đọc lại, bỗng thấy từng chữ như viết cho mình.
Câu learn, unlearn, relearn cũng vậy. Nó không mới. Nhưng buổi sáng nay làm nó sống lại trong tôi theo một cách khác.
Hai năm đi qua nhiều trường đại học
Hai năm qua, tôi có dịp trình bày với hàng chục trường đại học về AI, chuyển đổi số, đạo đức AI và tương lai giáo dục. Mỗi nơi một không khí.
Có trường rất cởi mở. Thầy cô hỏi không phải để thử diễn giả, mà để cùng đào sâu. Có những câu hỏi làm tôi phải dừng lại vài giây, vì phía sau nó là một nỗi lo thật. Làm sao để sinh viên dùng AI mà không lười đi? Làm sao để giảng viên không bị thay thế bởi công cụ? Làm sao để nhà trường không biến AI thành một phong trào hình thức? Làm sao để đánh giá năng lực trong một thời mà máy có thể viết, dịch, tóm tắt, lập luận và phản biện?
Có những buổi, sinh viên làm tôi bất ngờ. Các em hỏi về bias, về hallucination, về đạo đức dữ liệu, về việc liệu AI có làm chúng ta mất đi khả năng suy nghĩ độc lập không. Tôi nghe và thấy vui. Vì trong những câu hỏi ấy có một thứ còn quý hơn kiến thức, đó là sự thức tỉnh.
Nhưng cũng có những buổi, tôi cảm nhận rất rõ một thứ lực cản âm thầm. Người ta muốn nghe về công cụ mới, nhưng không thật sự muốn thay đổi cách nghĩ cũ. AI thì mới. Nhưng lối học vẫn cũ. Câu hỏi vẫn cũ. Cách tổ chức lớp học vẫn cũ. Cách đánh giá năng lực vẫn cũ. Và nhiều khi, nỗi sợ cũng rất cũ.
Sợ mất quyền lực. Sợ bị đánh giá là kém cập nhật. Sợ sinh viên giỏi công cụ hơn mình. Sợ mô hình quen thuộc nhiều năm bỗng bị đặt lại vấn đề. Sợ rằng, nếu phải học lại, ta phải thừa nhận một phần những gì ta từng tin chắc đã không còn đủ nữa.
Đó là chỗ khó nhất. Không phải khó vì thiếu công nghệ. Khó vì con người không dễ buông những gì đã làm nên cảm giác an toàn của mình.
Giáo dục không thể chỉ chạy theo công cụ
Tôi luôn nghĩ giáo dục không phải là chuyện thời thượng để nhắc đến khi AI đang nóng. Giáo dục là một trăn trở dài.
Trong cuốn Đạo đức AI: Nguyên tắc và thực hành, tôi dành hẳn chương 11 để viết về giáo dục và ứng dụng AI ở tầm chiến lược. Vì với tôi, AI không chỉ là công cụ giúp sinh viên viết nhanh hơn, thầy cô chấm bài nhanh hơn, nhà trường quản lý tiện hơn.
Nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta sẽ có nhiều người biết bấm nút hơn, nhưng chưa chắc có nhiều người biết suy nghĩ hơn. AI đang buộc giáo dục hỏi lại một câu căn bản hơn:
Ta đang đào tạo con người cho một thế giới nào?
Một thế giới mà tri thức có thể được tạo ra tức thì.
Một thế giới mà câu trả lời rẻ dần, nhưng câu hỏi hay lại đắt hơn.
Một thế giới mà kỹ năng có thể lỗi thời nhanh, nhưng phẩm chất học hỏi, hoài nghi, tự điều chỉnh và chịu trách nhiệm lại trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Tôi có cảm giác giáo dục đang đứng trước một ngã ba. Một lối là đưa AI vào như một món trang trí hiện đại. Mở vài lớp tập huấn. Mua vài công cụ. Thêm vài dòng trong đề án. Chụp vài tấm hình hội thảo. Rồi mọi thứ quay về quỹ đạo cũ.
Một lối khác khó hơn nhiều. Đó là dùng AI như một tấm gương để nhìn lại toàn bộ cách chúng ta hiểu về học, dạy, đánh giá, nghiên cứu và phát triển con người.
Lối thứ nhất dễ làm báo cáo. Lối thứ hai mới có thể tạo ra thay đổi thật.
Khi doanh nghiệp bắt đầu quản trị con người bằng dữ liệu
Theo ghi nhận của Doanh Nhân Sài Gòn về diễn đàn sáng nay, doanh nghiệp bắt đầu nói nhiều hơn về quản trị con người bằng dữ liệu, hay Workforce Intelligence. Không chỉ là KPI. Không chỉ là hiệu suất ngắn hạn. Mà là động lực nội tại, khả năng thích ứng, nguy cơ kiệt sức, mức độ gắn kết và năng lượng tổ chức.
Tôi rất thích cách đặt vấn đề này. Vì nhiều tổ chức không thua vì thiếu công nghệ. Họ thua vì con người đã cạn năng lượng. Nhiều trường học cũng vậy. Không thiếu đề án. Không thiếu hội thảo. Không thiếu khẩu hiệu đổi mới. Nhưng thiếu một năng lực rất khó: năng lực học lại.
Dữ liệu có thể giúp chúng ta nhìn rõ hơn những thứ trước đây chỉ cảm nhận bằng kinh nghiệm. Một đội ngũ có thể đang im lặng nhưng kiệt sức. Một giảng viên có thể vẫn hoàn thành định mức nhưng đã mất lửa. Một nhân viên có thể đạt KPI nhưng không còn niềm tin vào tổ chức. Một sinh viên có thể qua môn nhưng không còn tò mò.
Dữ liệu, nếu được dùng đúng, có thể giống như chiếc đèn pin trong đêm. Nó soi vào những vùng lâu nay chúng ta bỏ qua.
Nhưng dữ liệu cũng có thể trở thành một cái thước lạnh lùng. Nếu chỉ đo để kiểm soát, chỉ phân tích để ép hiệu suất, chỉ dùng AI để tối ưu con người như tối ưu một dây chuyền, chúng ta sẽ làm nghèo đi chính thứ mà giáo dục và quản trị cần bảo vệ nhất: phần người.
Vậy nên, AI trong giáo dục và nhân sự không thể chỉ là câu chuyện công cụ. Nó là câu chuyện đạo đức. Là câu chuyện chiến lược. Là câu chuyện về việc ta có nhìn con người như một sinh thể đang học, đang mệt, đang hy vọng, đang sợ hãi, hay chỉ nhìn họ như một cụm dữ liệu trong dashboard.
Học lại là dám nghi ngờ điều mình từng tin
Một là, học lại nghĩa là dám nghi ngờ điều mình từng tin.
Bertrand Russell có một câu thường được dẫn lại:
“Nguyên nhân cơ bản của rắc rối trên thế giới này là kẻ ngu ngốc thì luôn chắc chắn, còn người thông minh thì đầy hoài nghi.”
Tôi càng đi nhiều, gặp nhiều, làm việc với nhiều người, càng thấy sự chắc chắn quá mức là một dạng nghèo nàn tinh thần.
Người quá chắc không còn đối thoại. Họ chỉ tìm người xác nhận. Trong tâm lý học, người ta gọi đó là thiên kiến xác nhận, confirmation bias. Nghĩa là ta chỉ tìm, chỉ nghe, chỉ giữ lại những gì làm mình thấy mình đúng.
Họ không hỏi để hiểu. Họ hỏi để khẳng định niềm tin, quan điểm và mô hình của mình.
Có những cuộc trò chuyện, mới nghe vài câu đã biết không còn chỗ cho học hỏi. Người kia không thật sự lắng nghe. Họ chỉ chờ đến lượt mình nói. Họ không muốn khám phá điều mới. Họ muốn chứng minh cái cũ vẫn đúng.
Trong giáo dục, thái độ này nguy hiểm. Trong doanh nghiệp, thái độ này cũng nguy hiểm. Trong quan hệ cá nhân, thái độ này làm người ta mệt.
Vì một người không còn khả năng nghi ngờ chính mình thì rất khó trưởng thành. Họ có thể thông minh. Có thể nhiều kinh nghiệm. Có thể nói hay. Có thể có vị trí. Nhưng trí tuệ thật sự luôn đi kèm một độ rỗng bên trong để cái mới còn có chỗ bước vào.
Cái ly đầy quá thì không rót thêm trà được. Đó là đạo lý rất đơn giản của một quán nước vỉa hè, nhưng nhiều người học cao vẫn quên.
Học lại là giữ được nghịch lý mà không tê liệt
Hai là, học lại nghĩa là giữ được nghịch lý mà không tê liệt.
F. Scott Fitzgerald viết trong The Crack Up rằng
phép thử của một trí tuệ bậc nhất là khả năng giữ hai ý tưởng đối nghịch nhau trong tâm trí cùng lúc mà vẫn duy trì được khả năng hoạt động.
Câu này rất đúng trong thời AI. AI vừa là cơ hội, vừa là rủi ro. Dữ liệu vừa giúp hiểu con người hơn, vừa có thể biến con người thành một tập chỉ số lạnh lùng. Giáo dục vừa cần công nghệ, vừa không được đánh mất phần người. Doanh nghiệp vừa cần tốc độ, vừa phải giữ sức bền. Người thầy vừa cần học công cụ mới, vừa không được đánh mất nhân cách sư phạm. Sinh viên vừa cần biết dùng AI, vừa cần biết tự suy nghĩ trước khi hỏi máy. Người lãnh đạo vừa cần quyết đoán, vừa phải biết rằng quyết định của mình luôn có vùng mù.
Người trưởng thành không phải là người chọn một vế rồi gào lên rằng vế kia sai. Người trưởng thành là người đủ bình tĩnh để sống trong vùng căng giữa hai cực ấy, rồi vẫn ra quyết định có trách nhiệm.
Đây là sự trưởng thành về mặt nhận thức. Không phải lúc nào cũng dễ chịu. Nó giống như đứng giữa hai dòng nước ngược chiều. Nhưng nếu không chịu được nghịch lý, ta rất dễ rơi vào cực đoan.
Hoặc tôn thờ AI như một vị thần mới. Hoặc sợ hãi AI như một con ngáo ộp. Hoặc tin rằng dữ liệu sẽ giải quyết mọi thứ. Hoặc phủ nhận dữ liệu vì sợ con người bị lạnh hóa. Cả hai kiểu ấy đều làm chúng ta nghèo đi.
Học lại là chọn người để gần
Ba là, học lại cũng là học cách chọn người để gần.
Điều này nghe có vẻ riêng tư, nhưng với tôi lại rất thật. Tôi đã quyết định loại bỏ một người mà tôi từng xem là học trò yêu quý, từng nghĩ sẽ bồi dưỡng lâu dài. Nói thật, quyết định ấy không dễ chịu.
Người làm thầy, theo nghĩa rộng, luôn có một thứ tình cảm rất khó gọi tên với người mình từng kỳ vọng. Mình thấy ở họ một khả năng. Mình nhìn ra một vài phẩm chất có thể phát triển. Mình muốn nâng đỡ. Mình muốn trao thêm cơ hội. Mình tự nhủ, biết đâu nếu kiên nhẫn thêm một chút, người ấy sẽ khác.
Nhưng rồi đến một lúc, tôi nhận ra năng lực không đủ. Thiếu sự khiêm tốn để nhìn thấy giới hạn của chính mình, thiếu phẩm chất để hoạt động đào tạo, thì bồi dưỡng có khi không còn là giúp người khác lớn lên, mà là tiếp tục nuôi một cái tôi ngày càng cứng.
Đó là một nhận ra buồn. Vì khi ta buông một người từng kỳ vọng, ta không chỉ buông họ. Ta buông cả hình ảnh tương lai mà ta từng vẽ ra cho mối quan hệ ấy.
Tôi cũng chọn tránh xa một người bạn đã trở nên quá tiêu cực, sống trong sự cố chấp và chắc chắn của bản thân. Có thời, chúng tôi từng nói chuyện rất nhiều. Có những buổi cà phê bàn chuyện đời, chuyện nghề, chuyện nước nhà. Những cuộc trò chuyện có lúc rất vui, rất sắc, rất giàu năng lượng.
Nhưng khi một người tự nhốt mình trong căn phòng của oán trách, mọi cuộc trò chuyện dần biến thành một thứ khói âm ỉ.
Ngồi lâu quá, áo mình cũng ám mùi. Tôi không ghét họ. Tôi chỉ hiểu rằng mình không thể để sự tiêu cực của người khác trở thành khí hậu thường ngày của đời mình.
Quan hệ không chỉ là thêm một người vào danh bạ. Quan hệ là thêm một trường năng lượng vào đời sống. Thêm một cách nhìn thế giới. Thêm một kiểu phản ứng. Thêm một bầu khí hậu tinh thần.
Gần người biết học lại, ta cũng muốn học lại.
Gần người khiêm tốn, ta dễ mềm ra.
Gần người tiêu cực quá lâu, ta dễ sống trong thế phòng vệ.
Gần người luôn chắc chắn, ta dần hoặc câm lặng, hoặc trở nên cực đoan theo.
Vì vậy, chọn người để gần cũng là một phần của giáo dục bản thân.
Biết buông mà không cần kết án
Bốn là, học lại là biết buông mà không cần kết án.
Đây có lẽ là bài học khó nhất. Ta có thể thương một người, nhưng vẫn cần rời xa họ. Ta có thể ghi nhận quá khứ, nhưng không nhất thiết phải tiếp tục tương lai. Ta có thể mong họ tốt hơn, nhưng không buộc mình phải đứng cạnh họ trong suốt quá trình họ tự làm mình chìm xuống.
Stoicism nói nhiều về điều nằm trong quyền kiểm soát của ta. Ta không kiểm soát được người khác có chịu học lại hay không. Ta không kiểm soát được một người có bớt cố chấp hay không. Ta càng không kiểm soát được ai đó có thoát ra khỏi tiêu cực hay không.
Nhưng ta kiểm soát được việc mình đặt sự chú ý ở đâu. Mình để ai bước vào vùng năng lượng của mình. Mình dành thời gian cho ai. Mình có tiếp tục gieo hạt trên một mảnh đất đã tự đóng chặt hay không.
Buông không nhất thiết là phán xét. Buông nhiều khi là một hành vi vệ sinh tinh thần.
Giống như mỗi sáng ta mở cửa cho nắng vào nhà, quét bớt bụi trên nền gạch, đổ đi chậu nước đã đục. Không phải vì ta ghét bụi, ghét nước cũ. Chỉ vì căn nhà cần thở.
Tâm trí con người cũng vậy. Nếu để quá nhiều oán trách, cố chấp và tiêu cực trú ngụ, đến một lúc ta không còn biết đâu là giọng nói của mình nữa.
Từ giáo dục đến quan hệ, từ AI đến chính mình
Từ diễn đàn sáng nay, tôi nghĩ nhiều về giáo dục, về doanh nghiệp, về AI, nhưng cuối cùng lại quay về một câu rất đời: học lại không chỉ diễn ra trong lớp học hay phòng họp chiến lược.
Học lại diễn ra trong cách ta chọn bạn, chọn học trò, chọn cộng sự, chọn môi trường tinh thần để sống. Một tổ chức muốn học lại thì phải có những con người biết hạ cái tôi xuống đủ thấp để câu hỏi mới mọc lên. Một trường đại học muốn học lại thì phải dám nhìn lại mô hình cũ, không phải để phủ nhận tất cả, mà để xem điều gì còn sống, điều gì đã thành vỏ. Một người làm giáo dục muốn học lại thì phải chấp nhận rằng sinh viên hôm nay đang sống trong một hệ sinh thái tri thức rất khác. Một người lãnh đạo muốn học lại thì phải biết rằng dữ liệu có thể chỉ đường, nhưng không thay thế được phán đoán đạo đức. Một cá nhân muốn học lại thì phải đủ can đảm rời xa những quan hệ làm mình nhỏ đi.
Trong thời AI, người biết dùng công cụ sẽ có lợi thế. Nhưng người biết học lại mới có tương lai. Và người biết buông những quan hệ làm mình nghèo đi về tinh thần, có lẽ mới còn đủ sáng để đi tiếp.
Câu hỏi tôi tự hỏi mình sáng nay là:
Trong những quan hệ mới, ta đang chọn người giúp mình mở rộng nhận thức, hay người làm mình ngày càng chắc chắn trong một căn phòng cũ?
Tôi tin rằng mình sẽ phải thay đổi rất nhiều với một thực thể khó nắm bắt hiện nay là AI. Nhưng có lẽ, trước khi học cách sống với AI, ta vẫn phải học lại một điều rất cũ: sống thế nào với chính mình, và với những người ta cho phép bước vào đời mình.