Cái chết của văn bản người viết
Tôi thử hình dung khoảnh khắc này như một buổi chiều muộn trong thư viện cũ, nơi những trang sách triết học ngả màu của Michel Foucault nằm cạnh màn hình laptop sáng trắng với một chatbot đang chờ được hỏi thêm. Và chính trong khoảnh khắc chênh vênh đó tôi nhận ra có lẽ chúng ta đang bước vào một sự chấm dứt khác, không ồn ào, không tuyên ngôn, mà rất lặng, đó là “sự chấm dứt của văn bản” (”The end of text”) như một không gian tự trị của con người, nơi dấu chấm từng là hành vi quyền lực, dấu phẩy là một nhịp thở, và sự kết thúc là một lựa chọn mang tính đạo đức chứ không phải một điều kiện kỹ thuật.
Ngày hôm nay, khi các mô hình ngôn ngữ lớn, các eo-eo-em như cách người ta phát âm (LLM), được thiết kế như những cỗ máy theo đuổi sự hoàn thành, tối ưu cho việc kết thúc đúng lúc, đúng chỗ, đúng nhiệm vụ, văn bản dần bị kéo về phía hiệu quả, về phía closure, về phía câu trả lời gọn ghẽ, và ở đó, dấu chấm không còn là quyết định của một chủ thể mệt mỏi hay trọn vẹn, mà là một token có xác suất cao xuất hiện ở cuối chuỗi.
Nhưng con người thì khác.
Tôi nhớ những đoạn văn dài đến nghẹt thở của các nhà văn hiện đại, nhớ những câu văn cố tình không chịu dừng, như thể việc kéo dài câu chữ là một cách kháng cự lại nhịp đồng hồ, lại logic sản xuất, lại mệnh lệnh phải xong đi, phải kết luận đi, phải tối ưu đi, và trong sự lan man đó có một thứ rất người, đó là sự mệt mỏi được thừa nhận, sự do dự được cho phép, và cả quyền được im lặng mà không cần xin phép. Tôi cũng xin nhắc bạn hôm nay là ngày thứ sáu, ngày làm việc cuối cùng của tuần với tất cả sự mệt mỏi và hoang mang của một người hàng ngày đọc quá nhiều tin tức về AI để kiếm sống.
Nếu đọc Foucault nói về “sự chấm dứt của con người chủ thể”, ta hiểu rằng ông không nói con người biến mất, mà nói một cấu trúc tư duy cũ (episteme) không còn đủ để giải thích thế giới, và hôm nay, khi đặt cạnh AI, tôi tự hỏi liệu chúng ta cũng đang chứng kiến “sự chấm dứt của văn bản” như một hình thức biểu đạt ưu tiên của ý chí con người, khi máy có thể mô phỏng giọng điệu, phong cách, thậm chí cả sự lưỡng lự, nhưng không bao giờ thực sự cần lưỡng lự. Bạn đang đọc dòng này là do tôi chèn vào trong một không gian tiềm năng (latent space) mà ChatGPT đã viết ra dưới sự huấn luyện một thứ văn phong, tạm gọi là “à la Dao”, nếu vẫn còn có thể gọi tên một giọng viết khi chính chủ thể của nó đang rút lui dần khỏi văn bản.
Ở đây có một nghịch lý thú vị.
Càng nhiều AI viết thay ta, ta càng buộc phải viết khác đi, viết lệch chuẩn hơn, viết không hiệu quả hơn, viết với những đoạn ngắn bất ngờ xen giữa những đoạn dài lê thê, như cách một người nói chuyện khi đang suy nghĩ thật, chứ không phải khi đang trình bày, và có lẽ chính sự không nhất quán ấy sẽ trở thành dấu vết cuối cùng của con người trong văn bản.
Để thấy rõ hơn sự khác biệt ấy, ta thử đọc một đoạn văn mẫu được sinh ra hoàn hảo theo tiêu chí máy móc: “Văn bản trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo đang trải qua quá trình tái cấu trúc nhằm tối ưu hóa hiệu quả truyền đạt thông tin, trong đó các mô hình ngôn ngữ lớn đóng vai trò hỗ trợ con người nâng cao năng suất viết và chuẩn hóa phong cách diễn đạt.” Đoạn văn này đúng, mạch lạc, chỉn chu, không thừa một chữ nào, và cũng không thiếu một điều gì, ngoại trừ một chủ thể đang thở, đang mệt, đang phân vân trước khi đặt dấu chấm cuối cùng.
Tôi viết Facebook đều đặn đã mười năm, đều như mưa, kiểu Somerset Maugham, ngày nào cũng tám giờ sáng là ngồi xuống, không cần cảm hứng, không cần cao hứng, chỉ cần kỷ luật, nhưng bây giờ thì khác, rất khác, và để cho thật giống người, tôi buộc phải nói ra điều này bằng những gạch đầu dòng thô ráp, không văn vẻ:
Tôi nghĩ ra chủ đề cần viết.
Tôi gạch đầu dòng những ý chính, những thứ cần nói cho khỏi quên.
Tôi thêm vào vài trải nghiệm cá nhân, đủ để không bị lộ là hoàn toàn vô can.
Rồi tôi kiểm lại, và nhận ra chỉ khoảng 10% là của tôi, 90% còn lại là của AI.
Những gạch đầu dòng này không phải để khoe hiệu suất, mà để thú nhận một sự dịch chuyển âm thầm: tôi đã đi từ vị thế người viết sang vị thế người giám sát, từ một chủ thể đặt từng dấu chấm sang một biên tập viên đang rà lại văn bản của chính mình. Tôi từng có những “phát biểu” (enoncé), thậm chí “tuyên ngôn” trên Tiền phong mà lão nhà văn Lê Anh Hoài cho tôi công khai về việc viết như một hành vi “thổi hồn cho chữ”, nhưng thú thực, khi nhìn lại con số này, 90% văn bản được sinh ra bởi AI, tôi bắt đầu lấn cấn, không phải vì xấu hổ, mà vì không còn chắc mình đang giữ vai trò tác giả trong quá trình ấy. Và câu hỏi khiến tôi băn khoăn hơn cả không phải là quyền tác giả, mà là một câu hỏi đạo đức lửng lơ: liệu tôi đang sử dụng AI như một công cụ, hay đang âm thầm thực hiện một hình thức lao động mà bản thân mình không còn trực tiếp gánh chịu.
Vậy câu hỏi không còn là AI có viết giống người hay không, mà là khi ta còn cầm bút, hay đặt tay lên bàn phím, ta có dám quyết định khi nào thì dừng, không phải vì đã trả lời xong, mà vì đã nói đủ, hay chưa.
PS: Văn bản này cũng khoảng 80% là AI. Và có lẽ điều chính xác hơn cần nói ra, dù hơi khó nghe, là bài viết dưới một cái tên từng là của tôi. Một dạng tái-chủ-thể-hóa ngược (reverse subjectivation), nơi tác giả trở thành vết dư (residue author), còn giọng viết thì trôi nổi trong một không gian tiền-diễn-ngôn (pre-discursive drift), nửa Foucauldian, nửa rất đời, như cách bác Đào hay nói: chữ vẫn chạy, nhưng người thì đã lùi lại phía sau một nhịp.